An Azerbaijani Carpet for an American Mother

I published a blog post about Howard Baskerville in the expired internet site ‘ildirim.com’, 4 years ago, that I decided to post it again with some changes:

Always April is the most remindful month in the history of constitutional battles of Azerbaijani warriors in Tabriz. I think it has been very marvelous event: An American young teacher leaved his developing country to inhabit in eastern world. He would love Azerbaijan society and would fight for freedom and democracy about100 years ago.

There were ceremonies that we can specify when Khiabani’s national group could attain power in Azerbaijan. Khiabani ordained commemorations for Mashrouteh(Constitutionalism) victims & martyrs. The one of immolations was American young Martyr, Howard Baskerville. Azeri handicraft Carpet weavers in order to appreciate from American people and specially Baskerville family created a carpet from Howard’s feature & send it to Howard’s mother.

Howard was born in April and was killed in April too. Howard Baskerville described in his own words the decision to join his students in the Nationalist movement as a matter of conscience.

TheNationalist forces in Tabriz made a determined sortie this morning, but with little result. An American missionary, Mr. Baskerville, who joined Sattar Khan a fortnight ago, was killed during the fighting.

یوخوموز گلمیر آرتیق

ایرانین دؤولتی‫ تیلویزیونوندا ائکرانلانمیش، کامال تبریزی‫نین یؤنه‫تدیگی "شهریار" سئریالی‫نین ایلک بؤلومونو نئچه تورک اولمایان یولداش یانیندا، مازندران‫دا گؤردوم. سئریال‫دا تبریزلی‫لرین یوز ده 99 فارسجا دانیشماقلارینا باخمایاراق، دئدیگیم یولداشلارین بیر سایی‫سی دیققت ایله، عئشق، توی، اوشاق صاحیبی اولماق حسرتینده اولماق قونولو فیلملره باخدیقلاری کیمی، گونه‫باخان چیرتدایاراق، تاماشایا باشلادیلار! آنجاق اونلارین بیر-ایکی‫سی دئیینمه‫یه باشلاییب و بئله دئییردیلر: "شهریار یاشاماغییندا ائله ده بیر اؤنملی اولای اولماییب، بو سئریالی نه‫یه گؤره اویناییب و گؤستریرلر؟!" من‫ا‫یسه تورکلرین آغزینی یومماغا ایشاره ائتمکدن واز گئچیب، مشروطه تاریخینی و او چاغداکی تبریزین چتین گونلرینی خاطیرلاتدیم و دئدیم کی اولابیلر شهریار تکجه بیر بهانه اولموشدور!

ایلک بؤلومدن سونرا هاممی‫میز آذربایجانلیلار و اؤزللیکله، آیدینلار و اؤیرنجیلرین بو سئریالا گؤستردیکلری تپکی‫لرینی اینتئرنئت سایتلاردا گؤردوک: "شهریارین آتاسی فارس چیخدی!"
بو گونلر هر کیمسه‫نی گؤرورم، میللی دوشونجه‫سی اولمازسادا بو سئریالی اله سالیر و بو چوخ اؤنملی‫دیر. تئهران‫دا یاشایان تورکلر ده دئییرلر اولمازدی بو سئریالی تورکجه اویناییب و اونا فارسجا آلت‫یازی قویسونلار و یا سونرا باشقا دیللره دوبله اولونسون؟! بو سئریالی دوزلدنلردن بیر سورغوم واردیر: "بو فارسجا دانیشان تورکلرین نه اوزدن لهجه‫لری واردیر؟ من اؤزوم دا فارس اولسام و تورک دیلی‫نین اینجه‫لیکلر و گوجلریندن خبریم اولماسا، بئله دانیشماغا، ایختییارسیز گولمه‫ییم گلر! هله بونو اؤتورون کی تورکلرین اؤزلرینه ایسه گولونج و یا آغلامالی‫دیر. ایسته‫سینیز شئکسپییئردن بیر فیلم دوزه‫لده‫سینیز، گینه‫ده بئله سارساقلیق ائدرسینیزمی؟!"

ایلک بؤلوم‫ده، آذربایجان تویلارینداکی گله‫نه‫کلر و دبلرین یئرلینی فارس رسملری دولدورموشدو. دون گئجه ایکی‫نجی بؤلومون تیکرارینا باخیردیم و قادینلارین هردن یاستی-یاستی تورکجه دانیشماغی سیملریمی قاریشدیریدی! دیققت ائتسه‫نیز شهریارین آناسی‫نین چوخ دانیشیقلاری فارسجا، و هردن بیر، آللاها شوکر ائتمک و لال-لای دئمک کیمی سؤزلری تورکجه دیر! اولمایا بونلار بوندان ایستیعاره ده‫دیر کی آذربایجانلیلار یوز ایلدن چوخدور کی هر نه‫دن راضی‫دیر و تکجه لای-لایی خوشلاییرلار! بیری‫سی بونلارا دئسین، بو خالق اویاقدیر آرتیق.
ستتارخان دا کی اولموشدو دووار ده‫لن...! آنجاق اولابیلر سوروشاسینیز سنین کی خوشون گلمیر نه‫یه باخیرسان؟ من ایسه بئله جاواب وئرمه‫لی‫یه‫م: به اؤزونوز نه‫یه باخیرسینیز؟!
سؤزون دوزو، گله‫جک بؤلوملر بوندان اؤنملی‫دیرلر و ایندی‫دن چوخ‫دا قضاوت ائتمک اولمویور، چونکو شهریارین آناسینین تورکجه شئعر ائشیتمه‫گه ماراق گؤسترمه‫سی، دئموکراتلیق زامانی، سهند و شهریارین تانیشلیغی و ... کیمی یئرلرده بللی اولاجاق کی شهریارین یاشاماغی‫نین فیلمه‫چکنلرین اصلی هدفلر و آماجلاری نه ایمیش. آنجف منیم گؤزوم سو ایچمه‫ییر، چونکو بو سئریالین سونونداکی تیتراژدا نیما یوشیجین گؤرونتوسو اولدوقدا، سهنددن بیر خبر یوخدور.
دئییلمه‫میش بیر سؤز قالدی؛ هرکیمسه بئله دوشونور بئله بیر فیلملر ایله ایران‫دا میلیونلارجا تورکون ایستکلرینی اونوتماق اولار یانلیش دوشونور. ایران تورکلری بو ایشلر ایله، ان آزی تیلویزیون‫دان راضی اولمازلار و ان آزی بیر "سراسری" تورکجه دیللی کانالین قورولماغی گرکلی و واجیب دیر.

آسيميلاسيون باشلانان چاغ

آذربايجانين قوندارما تاريخي‫ني توپلاماق‫ ايچين، خالخال بؤلگه‫سينين گونئيينده يوز ده 10-15 تات ياشاماق ان اؤنملي عوثمان كؤينكلريندن اولموش‫دور و يوزه ايله بوي وئرمه‫يه‫ن آسيميلاسيون آخيمي‫‫ني ياردانلارين ايلك بيلر-بيلمز قوللوق گؤسترن آداملارينين بيري‫سي خالخال ايچين چوخلو امك بيتيرن ناصيردفتر روايي اولموشدور. ايكي آي بوندان اؤنجه اوخوللارين آچيلماغينا گؤره، ناصيردفترين خالخال‫دا تورك ديللي ايلكين اوخولونون قورولماسينا اولان خاطيره‫لريني توركجه‫يه چئويريب يايديم(آذربایجانین اوچونجو اوخولو)، آنجاق آشاغي دا كي يازيلاري ايسه ياياجاقديم كي فورصت اولمادي و ايندي ياييرام. اوخويون و اؤزونوز يولونوزو سئچين! سيز ده اؤز وارليغينيزي بيلر-بيلمز اونودوب و تات ديلينده شئعر دئسه‫نيز، ايرج افشار كيمي آداملار سيزلري تعريف و تمجيد ائده‫جكلر!

ايرج افشار، "ناصيردفتر روايي‫نين خاطيره‫لر و سندلري*"، كيتابينين اؤنسؤزونده بئله يازير:
"ناصيردفتر اؤز بؤلگه‫سينده ياشايان گؤزو باغلي آداملاري كيمي دئييلدي. تبريزه ائتديگي سفرلري و تئهراندا يئددي ايلليك قالماغي، باعيث اولدو، مشروطييت، مدنييت و كولتوروم مفهوملاري‫ ايله كؤك و تمل آنلاميندا تانيش اولسون. خالخال‫دا كي "ناصيري اوخولو" مشروطييتين ايلكين ايللرينده دوزه‫تمه‫يي، اونون نئجه فيكر ائتمه‫يين، كولتورون يئني معناسيندا گؤسترير و بوندان باشقا، او عربجه و آوروپالي درگيلره ال چاتماغي ايله، و اؤلكه‫نين مونظم درگيلرينين اوخوماغي ايله، يئني دوشونجه‫لره يئتيشمه‫گين يوللاري ايله اونس تاپسين و اؤزو توپلومسال و كولتورل مقاله‫لرين يازماغينا باشلاسين.
اونون يازيلار و مقاله‫لرينين چوخو الده‫ديرلر و بئهزاد رزاقي جنابلاري اونلارين بير ليستيني تهييه ائتميش و اونلاري يايماق قراريندا دير.
ناصيردفتر 1306نجي ايلدن سونرا، عؤمرونون بير بؤلمه‫سيني تبريز ده گئچيرتدي و چون شاعير و اديب ايدي، حسين اديب‫السلطنه سميعي الي ايله قورولموش، "تبريز ادبي درنكينين" جانلانماسي و ياشاييشينين يئني‫لنمه‫سينده ايشتيراك ائديب و اورا دا اويه(عضو) اولدو. حتي " انجمن ادبي آذربايجان" آدلي درگي‫نين ايمتيازي كي قراريميش درنك الي ايله ياييلسين، اونون آدينا آلينميش‫ايميش.
سيد احمد كسروي چوخ اؤنملي و مؤعتبر "آذري يا زبان باستان آذربايگان" ريساله‫سيني توپلاييب حاضيرلايان چاغدا، ناصيردفتر ايسه اونونلا يازيشما و موكاتيبه‫ ده ايدي و كسروي اوندان ايسته‫ميشدي، خالخالين اسكي و يئرلي ديليندن بيلگي و اطلاعات يازسين. چونكو كسروي، او بؤلگه‫ده كؤهنه فارسجا ديلي‫نين قالميشي‫نين ده‫يه‫ريني تاپميشدي، و اوندان سونرا ايدي كي يابانجي‫ ايران تانييانلار بو مسأله‫يه بيليمسل باخيملاريني آرتيرديلار. ناصيردفتر بو قونويا گؤره عئلمي آراشديرمالار و بيلگي‫لر توپلاماغا باشلادي.
ناصيردفترين يازيسينين بير بؤلومو او ريساله‫ده چاپ اولدو و بير باشقا بؤلمه‫لرده اونون ياييلماميش يازيلار آراسيندادير. ناصيردفترين آراشديرمالاري تكجه ديل قونوسوندا دئييلدي و يئرلي شاعيرلرين احوالي و بؤلگه ادبيياتي و جوغرافيا وضعييتينه گؤره‫ده يازيلاري اولموشدور.
بونلاردان سونرا، آذربايجانين اون‫سككيز ايلليك تاريخي‫نين 23جو بؤلومونده، ناصيردفترين او چاغداكي اولايلارا گؤره يازديقلاريندان فايدالانميش و اونلارا ايشاره ائتميشدير؛ بونو بيلمك ايسه لازيم‫دير كي، ناصيردفترين بير سايي يازيلاري، پئيمان درگي‫سينده ده ياييلميش. ناصيردفتر آذربايجان و تئهران‫دا ياييلان گونده‫ليكلره ده مقاله يازارميش و كاظيم‫زاده ايرانشهر و سيدعبدالرحيم خلخالي كيمي اديبلر ايله يازيشماسي اولموشدور.

سيراج‫دفترين نئچه اوغلو واري‫ايدي. اونلارين آراسيندا، ايبراهيم ناصيردفتر(روايي) كيچيك شهرلرين او آداملاريندان ايدي كي ايرانين كولتورل و اولوسال بوتون(كلي) آخيملاريني تانيياندا، داها آيدين و گئنل باخيش تاپاركن، ائله‫يه‫بيليرديلر تئهران دا كي ريجال و اديبلر ايله ايليشكي قوروب و محدود يئرلي كولتورل دورومدان چيخسينلار. و همده اؤز گله‫نكسل(سنتي) و يئرلي حوزه‫لريني قاباغا يئريتمك‫ ايچين جهد گؤسته‫ريب و حد دن آرتيق چاليشيرديلار كي اؤز يوردلاريندا كي خالق طبقه‫لريني، چاي‫دان دنيزه ساري چكسينلر!
ناصيردفتر، شوبهه‫سيز، بو آداملارين بيري‫سي ايدي و بونا گؤره دير كي اونون چاليشمالاري تانيمالي‫ييق و اونون خالخاللي خالقين اويانيشيندا و اؤلكه‫نين بو بوجاغيندا كي يئرلرين كولتورل تاريخينين پايي‫ني ساخلاييب و ثبت ائتمه‫لي‫ييك.

ناصيردفتر اؤز خاطيره‫لرينين بعضي‫سيني يازميش و بئهزاد رزاقي‫ دا او يازيلار اوستونده وقت قويوب اونلاري تصحيح ائدندن سونرا ايرج افشارا وئريب تا يوخاري دا آدي آپاريلميش كيتابي‫ني حاضيرلاييب، يئرلي تاريخ‫سئورلره تقديم اولونسون.
بو خاطيره‫لرده، اوچ تمل(اساسي) مطلب يازيلميشدير:
ناصيردفترين خالخال‫دا يئني سبك‫ده اوخول دوزه‫تمك ايچين چاليشمالار و چكديگي امكلري(زحمتلري) كي ياخلاشيق 20 ايله قدر اولابيلر.
ايكي‫نجي‫سي دقيق بيلگي‫لر و خبرلردير؛ ميرزه كوچيك‫خان و اورمان(جنگل) نئهضتي‫نين خالخال ايله ايليشگي‫سي، و او زاماندا كي خالخالين باشينا گلميش اولايلار و واقيعه‫لردير.
و سون و اوچونجو، اردبيل و خالخالين خانلار و عشاييري‫نين الي ايله بو بؤلگه‫لرده اوز وئرميش راحاتسيزليقلار و ايغتيشاش دؤنميندن ثبت اولونموش ايتتيفاقلار. و طبيعتا، بو يازيلار دا، اونلارين او چاغ‫دا خالخال‫دا ائتديگي غارتلري، ظولوملري و تهلوكه‫لري‫نين چوخو يازيلميشدير. بئله بيلگي‫لره تكجه‫، بو جور يئرلي سندلر و او اولايلاري ايچ‫دن گؤرموش آداملارين خاطيره‫لري ال تاپماق اولار و چون ناصيردفتر، اؤزو بو آخيملاري(جريانلاري) گؤروب و بعضي چاغلار دا "امير عشايير"ين امكداشي‫ايميش، يازيلاري اوخومالي و فايدالي‫دير.


*) خاطرات و اسناد ناصر دفتر روايي/ ايرانين گئچميشي، قاباقكي‫لار يازي‫سينداكي سيرا كيتابلارين 8جي جيلدي، مشروطييت اينقيلابي، جنگل نئهضتي خالخالين تهلوكه‫لي(امنييت‫سيز) دؤنمي؛ فئردوسي يايين ائوي، 1363، ايلك چاپ

شافاق سالدي گئچدي

بورادان بير آتلي گئچدي
آتين اويناتدي گئچدي
گون كيمي شافاق سالدي گئچدي
آي كيمي باتدي گئچدي...

گوزاورتاسينين 25جي گونو، ميللي سردار ستارخانين شهادت ايلدؤنومونو باش ساغليغي وئريريك.
...

اوخودوغونوز سؤزلر بير sms (ساوجيق) ايله اليمه يئتيشميش و بيليرم كي اونو گؤنده‫رن، بو گون ستارخانين مزار باشينا گله‫بيلمه‫‫يه‫جك؛ آنجاق بير آذربايجانلي گنج اولاراق ستارخانين آنماسيني اونودماييب و بونون نه‫ده‫ني بير باشقا ميللتچي‫نين ساو يوللاماغي اولابيلر؛ عئش اولسون بئله سايقي گؤسترمه‫يه.
تئهرانين ستارخان خياوانيندا بئش قيران داليسيجا قاچان تورك توكانچيلار گلمه‫زسه‫لر ايسه، هئچ غم يوخدور! گؤردوغونور گؤرونتوده كي ستارخان سئور اوشاقلارين قاداسي ده‫يسين بوتون اؤزونو و كيمليگيني اونودان آداملارا.
اؤتن ايللردن، بو گونه گؤره اولان خاطيره‫لريمي اوخويون:

1385جي ايل (Səttarxan Şəhadətinin 92ci İl Dönümü) ،

1384جو ايل (ستارخانين آنما مراسيمي)،

1381جي ايل (SəttarXanın Ağırlama Mərasimi ,vəfatının 88ci il dönümündə)

آذربایجانین* اوچونجو اوخولو

یارین خزل(مئهر) آیی‫نین ایلکی دیر. بو گون اوشاقلاریچین ان دادلی و شیرین گون اولابیلر؛ آنجاق بو گون، بیلر-بیلمز، آنادیلیمیز ایله اوزاقلاشماق گونودور. و نه آجی دیر. من کی بو آجیلیغی ایگیرمی اوچ ایل‫دن سونرا دؤزه‫بیلمیرم.
آشاغی دا کی یازیلار آز-چوخ، آسیمیلاسیون، اوخول، آنادیلی و اؤیره‫تیم و خزل آیی‫نین بیرینجی گونو ایله ایلیشگی‫لی و رحمتلیک خالخاللی "ناصیر دفتر روایی‫"نین خاطیره‫لریندن دیر کی، اونون خاطیره‫لر و سندلر کیتابیندان(خاطرات ناصر دفتر روایی/ انقلاب مشروطیت، نهضت جنگل و دوره نا امنی خلخال) تورکجه‫یه چئویرمیشم. البته بو ایشی چوخ چتینلیک ایله گؤرموشم! چونکو ناصیر دفترین یازماق زامانی قاجار چاغیندا اولوب و چاپ اولونموش یازیلاری ایسه یاخشی تصحیح اولماییبدیر و من ایسه ایسته‫مه‫ییردیم یازارین منظورو آرادان گئتسین. رحمتلیک ناصیر دفتر خالخالدا چوخلو امکلر بیتیریب ، ولی وئبلاقین گلجک یازیسیندا گؤره‫جه‫ییک کی احمد کسروی کیمی آداملار اونون ساده‫لیغیندن نه قدر سوء‫استفاده ائتمیشلر، یوخسا ناصیر دفتر بیلگی‫نین آز اولماغینا گؤره اونلارین ائتگی‫سی آلتیندا اونلارلا امکداشلیق ائتمیشدیر. هر حالدا بو یازیلار‫دا گئرچکلری راحاتلیقلا گؤرمک اولور؛ دئمک دونن کی و یا چاغداش کسروی‫لرین تفسیرلرینه هئچ ده احتیاج یوخدور!

خالخال‫دا اوخولون قورولماسی

قضادان، خوجینلی(فییینلی) حاجی میرزه محمدتقی گئچمیش‫ده باکی‫دا اسکی اوصوللو بیر مکتب‫خاناسی وار ایدی و تزه‫لیک‫ده قافقازلار ایسلامی دونیاسی‫نین معاریفچی‫لریندن اولان وارلی حاج زیئن‫العابدین تقی‫اوو، ایستانبولدان باکی‫یا بیر اؤیرتمن گتیرمیش، قدیم موعللیملری بو اؤیرتمنین اه‫ییتیم و تربیت آلتینا ییغمیش و بیر دارالتعلیم آچیب و یئنی اؤیرتیم و اه‫ییتیم اوصولو اونلارا اؤیره‫تمیش ایدی کی حاجی میرزه محمدتقی ایسه اونلارین بیریسی اولاراق باکی‫دا دا بیر موددت تدریس ائتمیش و بو چاغلار دا، اؤز عاییله‫سینین گؤرمه‫یینه گؤره خالخالا گلمیش‫ایدی.
خالخال‫دا بئله قوروملار و تشکیلاتین، گئنل افکارا تانیش اولماماغی و بونلارا ایقدام ائتمه‫یین چئشیدلی تهلیکه‫لر و اؤزوندن گئچمه‫یین گرکلیگینه باخمایاراق، من اؤز ایچیمده کی دویغولاریما گؤره، اؤزومو هر جوره چتینلیک و خطره حاضیر ائتدیم و رحمتلیک حاجی میرزه محمد تقی‫نین اولدوغوندان فایدالاناراق، بو گؤنول منده یاراندی کی خالخال قصبه‫سینده بیر اوخول آچام و اؤز وطنداشلیق خیدمتلریمه بو یول ایله دوام وئرم.
و چون اؤزومون مالی گوجوم یوخ ایدی، بوتون ایلکین توکتیملر(مصارف) و گلجک بودجه‫سینی اله گتیره‫بیلمزدیم، اؤز قصدیمی خالخالین بئله ایشلره ماراقلی اولان خواص و اؤزل آداملاری ایله اورتایا قویوب و اونلارین ماددی و معنوی یاردیم اولماقلارینی ایسته‫ییب، یالواردیم! آنجاق هئچ بیری‫سی یاردیم ائتمه‫دیلر کی هئچ، بلکی یئرین یئتنک‫سیزلیگی، وسیله‫لرین آزلیغی، گئنل دوشونجه‫لرین تانیش اولماماغی و اونلاردان داها پیس، حوکومتین موستبید آداملارینین بئله قوروملارا اولان پیس باخیش و باشقا بیر قورخولاری، کیمی نه‫دنلره گؤره، بیر سایی ایسه منی گؤره‫جه‫ییم ایش ایچین دانلادیلار؛ سانکی دئییشلری ایسه منطیق‫لی و یئرلی ایدی.
ولی من او ایشی، سینیرسیز سئودیگیمه گؤره، گؤرمه‫لی‫یدیم و اونون ان آز فایداسی‫نی، گئنل دوشونجه‫لری بئله قوروملارلا تانیش ائتمک بیلیردیم و اینانیردیم کی بو توخوم سپمک گلجک‫ده کسینلیک‫له ثمرلی اولاجاقدیر.
بئله‫لیک‫له اؤز ایراده‫مین آردینی جیددییت ایله توتوب و اوخولون لوازیمینی حاجی میرزه محمدتقی‫نین بویوردوغو و اؤز شخصی خرجیم ایلهحاضیرلاییب و کندین ان یاخشی عیمارتینی(رحمتلیک حاجی سلیمی‫نین ائوی) اوخول اوچون، آی‫دا اون تومن ایله، کیرایه ائدیب خزل آیی(مهر/ میزان) آیسال 1326 (هجری قمری/ 102 ایل بوندان اؤنجه) ایلینده ناصیری آدلی مدرسه‫نی حاجی میرزه محمدتقی‫نین مودورلوغو، اؤزو و اونون باشقا بیر آداملارینین(میرزه رفیع) اؤیرتمنلیگی، آقا سئییدکریمین ناظیم‫لیگی و باشقا بیر کیشی‫نین قوللوقچولوغو، و آلتمیش اؤیرنجی ایله ایکی کیلاس آچیب و آچیلیش شنلیک تؤره‫نی ایسه اوخول تیکینتی‫سینده قوردوق.
آز-چوخ ساوادلی اولان بیر سایی بؤیوک اؤیرنجیلر، اؤزل بیر کیلاس‫دا درس آلیردیلار. اؤیرنجیلرین هر بیری‫سیندن اوچ دن بئش قیرانا قدر، آیلیق آلماق ایچین قرار وئریلدی.
اوخولون ترتیباتی و دوزه‫نلمه‫‫سینه باشیم قال اولاراق، موخالیفلر چئشیدلی قینامالار، اعتراضلار و پیس‫دانیشماقلارینا دوام وئریردیلر و جوره‫جره ایفتیرالار منه ووروردولار و بو ایشلری سورکلی اولدو و نئچه موددت داوام تاپدی؛ آنجاق اونلارا اعتینا ائتمه‫دن اؤز ایشیمی گؤروردوم و البته بیر سایی‫ قایغی‫لی آداملاردا، اؤزل دویغولارینا گؤره و یا منیم باشاری‫لی اولماغیم ایچین، معنوی اولاراق، یاردیملیق ویولداشلیق ائدیردیلر.
بوتون آذربایجان‫دا، تبریز ده اولان بیر-ایکی دنه یئنی اوخول واری‫ایدی و هر دن ]متحجر[ماللالارین بویوردوقلارینا گؤره، خاراب اولوردولار، و آستارا دا کی باشقا بیر اوخول‫دان سونرا، خالخال‫دا کی اوخول آذربایجان ویلایتینده قورولموش ایلکین اولوسال اوخول ایدی. اونون بیرینجی و ایکینجی گؤرونتوسو یازارین یانیندا واردیر و اونا باخاندا، بللی اولونور کی بو مدرسه، اؤز یئرینده، دوزنلر، ترتیبات و اؤیرنجیلر گئییملر بیرلیکی و ایچری انتظاماتا گؤره بؤیوک کندلرده اولان اوخوللاردان آلچاق دئییل؛ اؤزللیک‫له، اؤیرنجیلر ایکی-اوچ آیین ایچینده، باشاری ایله قاباغا گئدیب و سؤزجوکلری بیربیرلینه قوشوب، یازیب و اوخوماغی باشاردیلار و بو سورک هامی‫ایچین عجیب ایدی و حئیرته باعیث اولدو و گئت-گئده گئنل باخیشی اوخولا ساری چکیب، تؤهمت وورانلارین دیلینی گوده‫لتدی و بو رحمتلیک حاجی میرزه محمدتقی‫نین ایلکین اؤیره‫تیم ده کی بوتؤو و کامیل باجاریقلاری‫نین سونوجو و ائتگی‫سی ایدی.
تکجه بیر نقصی وار‫ی‫ایدی و او میرزه‫نین اؤیرتمنلیگی تورکجه دیلینده بیلدیگی و عوثمانلی اوصولوندا تحصیل آلدیغی ایدی(!). قضا دان بو دوروم، تورک دیللی ابتدایی اؤیرنجیلرین دادینا(مذاقینا) خوش و فایدالی ایدی و اونلار یاخشی و راحاتلیقلا مطلبلری دوشونوردولر، یوخسا فارسجا اوسلوب و اصطلاحلار ایله، تورک دیللی یئنی یئتمه اوشاقلار ایچین اوخویوب-یازماغی بو تئزلیک و یئیینلیک ایله اؤیرنمک، اولومسوز و ایمکانسیزدیر.
بیرینجی آی‫دا، اؤیرنجیلردن آلینمیش بوتون آیلیقلارین توپلوسو اون‫ایکی، و ایکینجی آی‫دا آلتی تومن اولدو. بو قدر موختصر اولان پولان، اوخولون آلتمیش و یئتمیش تومنلیک بودجه‫سی قارشی‫سیندا چوخ آز ایدی و بونا گؤره، اوشاقلارین بؤیوکلری‫نین ترغیبی و ماراقلاندیرماغی‫ایچین، اوچونجو آی‫دان آیلیق آلماغی دایاندیریب، و بوتون اؤیرنجیلری پولسوز قبول ائدیب، بودجه‫نین حاضیرلاماغینی "اعانه ممر"یندن آسیلی ائتدیم و هر جوره اولمالی ایدی توکتیملری سککیزینجی آی‫دان اؤزوم و باشقالارین اعانه‫سیندن، چوخلو امکلر ایله، ییغیردیم.
آنجاق غارتلر، آشوبلارین آرتماسی و شیددتلنمه‫سی و ویلایت اهالی‫سینین ال-آیاقلاری‫نین ایلیشمه‫سی گون-گون چوخالماقدان سونرا، اوخولون ایشی سیخینتی‫یا چکیلیب و اونون باشقا ایشچیلری ده‫یه‫رلی شئیلر اله گتیر‫مه‫دن، اون‫د‫ؤرد آی تامام، ویجدان ایله، گؤره‫و(وظیفه)لریندن ال چکمه‫ییب و قویمادیلار اوخولون قاپی‫سی باغلانسین.

---
*) قوزئی آذربایجان قاتیلماییب و منظور قاجار چاغینین سون ایللر ده کی آذربایجان ویلایتی دیر.

آذربایجان، مشروطه ترپه‫نیشینده - 2

آشاغیدا کی یازی، بو یازی‫نین آردی دیر:

< آذربایجان، مشروطه ترپه‫نیشینده - بیرینجی بؤلوم >

... کئشگه صمد بیزیم چاغیمیزدا یاشایاردی! اونون بالاجا قارا بالیق کیمی شاه اثرلر و باشقا ناغیللاری نی قیراغا قویوب، تکجه اونون مقاله لرینی اوخویاندا آرخایین اولورام کی او قالسایدی، ان قههار و گوجلو بیر وئبلاق یازان اولاجاغیمیش. البته بو سؤزو تکجه اونون نئجه یازماغینا گؤره دئییرم؛ آدام ائله بیلیر صمد بیلگی‫سایار اولمایان زامانین وئبلاق یازانی ایمیش! یوخسا او سؤزلر او چاغین اؤزل سؤزلری دیرلر و بیزیم چاغداش اینسانلار دئموکراسی و مشروطه کیمی اوستون شئیلری قانمایان زامان، او چاغ، اونون وئبلاقینا کیملر باش ووراجاغیمیشلار آللاه بیلیر! البته ائله بیل یوز ایل بوندان اؤنجه یاشایانلار، اللی ایل بوندان اؤنجه یاشایانلاردان و اللی ایل بوندان اؤنجه یاشایانلار، بیز و چاغداشلاریمیزدان چوخ، دئموکراسی‫یه ماراق گؤستریرمیشلر و یازیقلار اولسون کی قورباغا یوز درجه‫ده قاینایان سونون ایچینه آتیلماق ایچین، بیر داها ائشیگه آتیلمیشدیر! و ایندی ایسه بیر تنگه‫نین بوروغونداییق(هنوز اندر خم یک کوچه‫ایم).
بو سؤزو ده دئییم و سونرا صمدین ایتی یازیلارینین تورکجه‫یه چئویریم:
یا بیزیم او زاماندان خبریمیز یوخدور و او چاغ دا یاشایان خالقین آراسیندا یوخاری سطح ده ساواد و بیلگی وار ایمیش و یا صمدین سؤزلری منطیق‫سیز دیرلر! چونکو دئموکراسی‫دان تکجه بیر قورو آد ائشیدن خالق، سیلاح گؤتورمکدن اؤنجه(!) اونو یاخشی تانیمالی ایمیش و سونوجو باشقا آداملارین الینه دوشموش ساواشلارا گؤره، قاجار سولاله‫سی گوجسوز اولدو و سون آددیم دا، مشروطه ایسه، بیر داها ریضاخان کیمی توتالیتئرلر و ایستیبدادچیلارین الینه دوشدو و بئله اولدو کی فاشیسم باشلاندی!


آذربایجان، مشروطه ترپه‫نیشینده
ایکینجی بؤلوم

تئهران اؤندرلری بو یوللارین هئچ بیریسینه باخمادیلار. اونلار اولوسون مظلوملوغونو گؤستریب، محمدعلی میرزا و باشقا باشچیلارین ترححوم و اینسان سئورلیک دویغوسونو قالدیرماق ایله ایشی قاباغا آپارماق ایسته‫ییردیلر و نیظامی حاضیرلیق و سیلاحلی قالخیشا مؤحتاج اولدوقلارینا اینانماییردیلار، و مجلیسین بومبالاما گونونده باش وئرمیش تئهران اؤزگورلوکچولرینین چوخلو شوجاعت و قورخمازلیقلارینا باخمایاراق، نئچه ساعاتدان آرتیق ساواشا داوام وئره‫بیلمه‫دیلر؛ نه‫ده‫نی ایسه حاضیر اولماماقلاری ایدی. دئمه‫لی دیر ائله بو "آذربایجان درنه‫یی(انجمن آذربایجان)" اویه‫لری اولان موجاهیدلرین بیر سایی‫سی دا تئهران‫دایدیلار.
آنجاق تبریز ده، ائله او مشروطه بویوروغو(فرمان مشروطه) آلدیغی گوندن، توفنگچی و موجاهید تربیت اولوردو؛ باشقا و آیدین سؤزله، سیلاحلی قالخیش و ایچ و دیشاری دوشمانلاری آرادان گؤتورمک ایچین، حاضیرلیق گئدیردی.
تبریزین ایالتی درنه‫یی(انجمن ایالتی تبریز) اویه‫لرینین چالیشماسی و اوندان دا اؤنملی، سیرلی اولان"گیزلی مرکز(مرکز غیبی)"ی اویه‫لرینین چکدیغی و درنه‫یین الی ایله ایجرا اولونان پیلانلار، او شئی‫لردن ایدیلر کی تبریزی، ایستیبداد قوشونونون قارشی‫سینا چیخیب و باشقا بیر اون‫بیر آیلیق ساواشا داوام وئرمه‫یه، حاضیر ائتمیشدیر.
1286نجی ایلی یای‫سونونون 28جی‫سی، آدینا(جمعه) گونونده، اتابک اعظم قاتیلی‫، تبریزلی عابباس آغانین تبریزین مقصودیه مسجیدینده کی ختم مجلیسی ییغیشدیران زامان اوخونموش بیر شئعر بؤلمه‫سی، موجاهیدلرین روحییه‫ و نئجه دوشوندوقلری‫نی یاخشی‫جا گؤستریر. بو شئعرین باشلانغی‫جی بئله‫دیر:

آی قارداشلار! قان تؤکون تا جوشه گلسین کایینات
ثابیت اولسون تا جهانه بیز ده کی عزم و ثبات

آذربایجان، مشروطه ترپه‫نیشینده - 1

یارین مشروطه‫نین 101نجی ایلدؤنومودور و بونا گؤره دقیق بیلگیلریم یوخدور؛ آنجاق مشروطه‫نی و دئموکراسی‫نی ایرانا تانیتدیرانی آذربایجان و آذربایجانین آیدینلاری اولماغینا آرخایینام و بو اولایین ایلدؤنومونه گؤره صمد بئهرنگی‫نین مشروطه ایله ایلیشگی‫لی اولان فارسجا یازدیغی‫نی تورکجه‫یه چئویرمیشم کی ایکی بؤلوم ده بوگون و یارین یایاجایام. صمدین بوتون سؤزلری ایله یوز ده یوز راضی اولمادیغیمی دئمه‫لییه‫م، چونکو ساواشماقدان هر زامان اولورسا اولسون خوشوم گلمیر.
البته بونو دا آرتیرمالییام، صمدین دوغوم گونو یای‫ایلکی‫نین ایگیرمی‫سی و وفات گونو ده یای‫سونونون دوققوزو دور و بیز بو 52 گونه صمد گونلری آد وئره‫بیلریک.

آذربایجان، مشروطه ترپه‫نیشینده*
بیرینجی بؤلوم

احمد کسروی یازیر:
مشروطه ترپه‫نیشی تئهراندا باشلاندی و تبریز اونو قورویوب، سونا چاتدیردی.

اولسون کی اه‫یری دوشونجه‫لی آداملار ایندی ده آذربایجانلی موجاهیدلر بیر آووج اووباش ایمیشلار و ستارخان کیمی بیر یاخشی نفسلی دؤیوشجو، بیر اوغرولودان آرتیق دئییلمیش و یالنیز چاپماق و چاپاوول ایچین ساواشیرمیش.[جالیب دیر! شرق گوند‫لیگی ایسه، اونلارین یولونو داوام ائدیرمیش]
کسروی‫نین سؤزو ایغراق دئییل. مشروطه رئژیمی‫نین قورولماغی بوتونلوکله خالق توپلولاری‫نی(توده ها) قازاندیرماماغی دوغرودور و حتی ساواشجیلار و ایشچیلرین گونو خارلیق و چتینلیکه یئتیشدی(ستارخان کیمی)، آنجاق هر حالدا، اوتانماز و اوزدن گئتمه‫یه‫ن محمدعلی میرزانی دیز اوستونده چؤکدورن، آذربایجانین اورگی دورو موجاهیدلرین جانیازلیقلاری و کیشیلیکلری ایدی و بونلار خالقین باشقا توپلولارینی قالدیریب و دوغولو‫لارین(شرقلی‫لـر) اؤزگور و آزاد یاشماغا یئتنکلی اولدوقلارینی گؤستریب و ثوبوت ائتدی.(لندنین تایمز گوند‫لیگی مجلیسین بومبالاماغیندان ایکی-اوچ گون سونرا چوخلو دانلاماقلاردان سونرا یازیر: "بو اؤرنک دوغولو‫لارین اؤزگور و آزاد یاشاماغا چیخارسیز اولدوقلارینی گؤستریر" / مشروطه ایلایی – کـسـروی)
تئهرانین ایکی سایین سئییدی(آغالار طباطبایی و بئهبهانی) ایشی باشلادیلار و خالقی قالدیردیلار، آنجاق گئدیشی یولا سالیب و ثمره‫لی ائتمکده یانلیش یولا گئتدیلر. اونلار اورکلرینی مشروطه‫نین نئچه ائتگی‫سیز بویوروغونا خوش ائله‫میشدیلر. حتی محمدعلی میرزانین ایستیبداد و دیکتاتورلوق چاغیندا، ائله‫بیلیردیلر کی، ایشی ائو ده اوتوروب، دانیشماق و مؤوعظه و چیغیر-باغیرلا قاباغا آپارماق اولار.
اونلار بو گئرچک اصله گؤز یومموشدولار: "قان تؤکن دوشمانا کسینلیکله غالیب اولماق ایچین، اؤزو کیمی سیلاحلی و قان تؤکمکدن قورخوسوز اولماق گرکلی دیر."
تئهرانین اؤندرلری اؤزگورلوکچولره، توفنگ و ساواش سیلاحلاری آلدیرابیلردیلر. باشقا کندلردن ماراقلی توفنگچی ایسته‫ییب و الی دولو و حاضیر بیر گوج ایله قارشیلاماق ایچین قالخایدیلار.
اونلار حتی محمدعلی میرزانی آند-ایچمه‫یی سیندیرماق ایچین شاهلیقدان گؤتوروب و کلکباز نقشه‫لرینی جیرایدیلار؛ بو ایشی نئچه گوندن سونرا تبریز درنکی ائله‫دیگی کیمی.

* ) “movement” و یا "جنبش" سؤزجویونه "ترپه‫نیش" یازدیم؛ دوزدور یا یوخ سیز دئیین.